Opdrachtformulerende stedenbouw - 14.03.2012

De stedenbouwkundige als moderator

 

De complexiteit van de ruimtelijke ordening is de afgelopen jaren exponentieel toegenomen, maar de integrale visie en aanpak is juist steeds meer versnipperd en gedecentraliseerd geraakt. Overheden zijn daardoor niet meer in staat dit gecompliceerde proces aan te sturen en daarbij heeft de marktwerking de afgelopen decennia zo ongeveer alle ideologieën tot zwijgen gebracht. De gevolgen zijn onloochenbaar. De woningbouwgedreven ruimtelijke ordening heeft plaatsgemaakt voor een economisch gedreven ruimtelijke ordening. Het kostprijsgedreven grondexploitatiemodel dicteert de inrichting van ons land en verspilt te veel kostbare ruimte. De stedenbouwkundige discipline kan alternatieven leveren, maar de focus dient dan wel verlegd te worden van de ontwerpopgave naar het ontwerpen van de opgave.

 

Nieuwe verhoudingen

De onvrede over de ruimtelijke ordening is groot. Het platteland loopt leeg, steden dijen alsmaar uit, natuur verdwijnt, het fileprobleem lijkt onoplosbaar en de woning- en kantorenmarkt is ziek. Een meerderheid van de bevolking vindt dat Nederland verrommelt, maar niemand weet eigenlijk wie hier verantwoordelijk voor is. Sinds het huidige kabinet het ministerie van VROM heeft opgeheven is de regie over de ruimtelijke ordening van Nederland verplaatst naar de bezemkast van het ministerie van Infrastructuur & Milieu en de fietsenberging van het ministerie van Binnenlandse Zaken. De meeste lagere overheden kunnen de taken die de Rijksoverheid over de schutting heeft gegooid niet bolwerken. Het institutionele ontwerpen bij provincies en grote gemeenten is namelijk volledig uitgehold als gevolg van het neoliberalisme. De stedenbouwkundige diensten zijn bij gemeenten volledig uitgekleed en gereduceerd tot een faciliterend orgaan en in kleinere gemeenten is de stedenbouwkundige expertise langzamerhand bijna helemaal verdwenen. De politiek kan en wil geen richtlijnen meer geven voor de toekomst. Tegenover deze bestuurlijke inefficiëntie staat een uiterst efficiënte lobby van projectontwikkelaars en andere marktpartijen, maar ook omwonenden, rivaliserende overheden, milieuactivisten en natuurliefhebbers. Menig ambitieus ruimtelijk plan wordt hierdoor in de kiem gesmoord of jarenlang tegengewerkt.

 

In toenemende mate zijn overheden kennisontwikkeling, proces- en ontwerpwerkzaamheden gaan uitbesteden. Management- en consultantsbureaus hebben samen met ingenieursbureaus adequaat ingespeeld op deze ontwikkelingen. Zij hebben hun werkzaamheden kunnen uitbreiden bij overheidsorganisaties en leiden steeds vaker de proces- en advieskant van de ruimtelijke ordening. Projectontwikkelaars hebben de gebiedsontwikkeling volledig naar zich toe kunnen trekken en hebben, indien nodig, meegewerkt aan publiek-private samenwerkingsconstructies. In ruil voor de gegeven denk- en innovatiekracht hebben marktpartijen naar eigen inzicht de programmatische en esthetische uitvoering bepaald. Tegelijk met de verandering in het stedenbouwkundig opdrachtgeverschap wijzigde ook de ruimtelijke opgave. De komende decennia zullen in het teken staan van de continue transformatie van bestaande stad en dorp. Deze uiterst complexe opgave betreft per definitie een groot aantal verschillende partijen met uiteenlopende belangen.

 

Complexiteit

De transformatie van het bestaande stedelijke en landelijke weefsel van Nederland is niet alleen een ruimtelijke opgave, want tegelijkertijd spelen hier economische, sociale, culturele en politieke krachten een prominente rol. De toegenomen individualisering, betekenisveranderingen van zekerheden, plus de ecologische effecten van globalisering hebben gevolgen voor onze maatschappij. Al deze maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op het vak stedenbouw. De geijkte grenzen van planologie, stedenbouw en architectuur voldoen vaak niet meer voor de gecompliceerde ruimtelijke opgaven. Hedendaagse opgaven zijn vaak gesitueerd in de tussenschaal, tussen planologie en stedenbouw of tussen stedenbouw en architectuur in. Vorm heeft hierin een steeds kleiner belang, programma en programmatische allianties worden des te belangrijker. Stedenbouw moet op zoek naar een nieuwe eigen grondtoon en logica van de stad, het platteland en de relatie hiertussen.

 

Op basis van deze veranderende context waarin een stedenbouwkundige moet opereren is  het bestaande instrumentarium van stedenbouw niet meer adequaat. .  De stedenbouwkundige discipline dient niet naarstig op zoek te gaan naar haar (nieuwe) opdrachtgevers, maar zou de veranderde werkelijkheid tegemoet moeten treden met behulp van haar vermogen om kennis te ontwikkelen en te delen en haar potentie om speculatief en beeldend naar de toekomst te kunnen kijken. Hiermee kan een onmisbare schakel tussen de verschillende partijen met uiteenlopende motieven worden gecreëerd. Stedenbouw behoeft dan wel de komende jaren haar werkterrein te verschuiven. Van het uitvoeren van opdrachten naar het verkennen en duiden van opgaven. Daarmee kan de stedenbouwkundige discipline behalve een bijdrage leveren aan het oplossen van actuele vraagstukken, ook proactief een serieuze positie veroveren in het krachtenveld van de ruimtelijke ordening. Een stedenbouwkundige is tenslotte onpartijdig en kan zonder voorbedachte rade opereren.

 

Opdrachtformulerende stedenbouw

In de ooit productieve relatie tussen ontwerp en onderzoek zitten nu weer kansen voor een accentverschuiving. Tot ver in de twintigste eeuw wisten architecten en stedenbouwkundigen onderzoek en ontwerp feilloos te combineren in een ontwerppraktijk. Door ontwerp en onderzoek weer samen te brengen en gebruik te maken van de sterke analytische, projectieve en strategisch-tactische vaardigheden van de discipline ontstaat er een vorm van stedenbouw die wij opdrachtformulerende stedenbouw noemen.

 

Niet alleen het uitvoeren van helder geformuleerde opdrachten behoort tot ons vakgebied, maar ook het verkennen, duiden en vertalen van complexe ruimtelijke transformatievraagstukken met een meerduidig commercieel en publiek belang is een taak. Met een nieuw stedenbouwkundig instrumentarium worden de kwaliteiten van mensen en onderwerpen met elkaar verbonden. De traditionele convergerende aanpak wordt vervangen door een divergerende manier van zoeken naar mogelijke oplossingen. In multidisciplinaire teams en in tijdelijke allianties kunnen ambities worden geformuleerd en getoetst op de programmatische eigenschap, ruimtelijke capaciteit en financiële mogelijkheid. Het doel is meerwaarde creëren op alle schaalniveaus en onderwerpen. Nieuwe programmatische concepten en ruimtelijke prototypen zijn in de huidige markt continu nodig . Met opdrachtformulerende stedenbouw kunnen we opdrachtgevers kennis en kunde aanreiken, zonder een mogelijke belangenverstrengeling. Op een duidelijke en transparante manier worden continu alle belangen zorgvuldig afgewogen. Door beheersing van de competenties onderzoek, ontwikkeling en ontwerp wordt een onderscheidend profiel gecreëerd. Met publieke en commerciële opdrachtgevers kunnen toekomstige ruimtelijke opgaven adequaat worden aangepakt.

 

Samenwerking met alle betrokkenen en partijen die over specifieke kennis beschikken is cruciaal bij opdrachtformulerende stedenbouw. Vanaf het begin wordt met open houding gehandeld om betrokkenheid en draagvlak te creëren. De stedenbouwkundige dient derhalve op te treden als moderator. Een moderator leidt het proces in goede banen en stelt de juiste vragen op het juiste moment aan de juiste stakeholder. Objectief kunnen door een moderator alle omstandigheden, randvoorwaarden en consequenties worden afgewogen. De moderator  zorgt er ook voor dat programmatische afspraken en financiële randvoorwaarden worden onderbouwd met gedegen kennis, goed onderzoek en inspirerende ontwerpen.

 

"De stedenbouwkundige discipline kan alternatieven leveren, maar de focus dient dan wel verlegd te worden van de ontwerpopgave naar het ontwerpen van de opgave"

"De moderator  zorgt er ook voor dat programmatische afspraken en financiële randvoorwaarden worden onderbouwd met gedegen kennis, goed onderzoek en inspirerende ontwerpen"

Gerelateerde items (19)